Blog

Belgeleriyle ilk spekülatif Mason: Elias Ashmole

in Celil LAYİKTEZ Yazıları

• Spekülatif Masonluk nasıl başladı?
• Hürmasonluğun zengin tarihinde araştırmacıları rahatsız eden ve kesin yanıtı olmayan sorular çoktur. Örneğin, İngiliz spekülatif masonluğunda tekris edildiği belgelenmiş olan ilk spekülatif Mason,Elias Ashmole’nin 1646yılının
Temmuz ayında tekris edildiği Locanın aperatif ya da spekülatif
olduğu bilinmiyor
• Paraca zengin ve entelektüel bir kişi olan Ashmole acaba neden Mason olmak istedi?
• 1646 ile 1717yıllan ara¬sında, 70yıllık bir dönem¬de vuku bulan değişimle aperatif masonluk, nasıl aristokratik centilmenler kulübüne dönüştü?
• Anderson ’un ilk Anaya¬sası Nisan 1723’de, Büyük Loca’nın kuruluşundan 6yıl sonra yayınlandı. Bu son tari¬he kadar, tersimat tutulmadan yasalar ve kurallar tespit edilmeden, Hürmasonluğun neşeli sofra top-lantıları sürdü. Peki acaba, Hürmasonlann davranışlarını kısıtlayan çok sayıda yasanın yayınlanmasına neden gerek görüldü?

Ashmole, Mayıs 1617’de Staf- fordshire’de (İngiltere) doğ­du. İstidatlı ve hırslı bir kişiy­di, ikinci evliliğinde kendinden 20 yaş büyük zengin bir kadın olan Lady Mainwaring’le evlenince çoğu düşlerini gerçekleştirme olanağını buldu. 25 yaşında rantiye hayatı yaşamaya başlayarak özel ilgi alanlarına eğilebildi. İngiliz İç Sava- şı’nda kilit yıllar olan 1645 ile 1646’da, Ashmole’nin politik ve askeri kariyerleri paralel hatlar üze­rinde gelişti. Mart 1646’da Kralın ordusunda yüzbaşı rütbesini ka­zandı, ancak üç ay sonra Kral Char­les’in ordusunun Cromwell tarafın­dan yenilmesine şahit oldu; Smallwood’a döndü ve 16 Ekim 1646’da Warrington’da Masonluğa kabul edildi. Bu olay ilk defa bir İngiliz spekülatif masonun belgelenen tek­ris merasimidir. Tabiidir ki, onu tekris edenler de daha eski bir tarih­te tekris edilmişlerdi. Merasim öğle­den sonra, saat 16:30’da vuku bul­du. Bu kesin

saat, Ashmole’nin ti­tizlikle tuttuğu ve günümüzde Ox- ford’un Bodeleian Kütüphanesi’nde saklı bulunan günlüğünde belirtil­miştir. Gene de, tekrisi ile ilgili ya- nıtlanamayan sorular vardır.

Ashmole’nin tekris edildiği Loca­nın yapısı neydi? Ashmole’nin gün­lüğünde kayda alınan yalnız iki Ma­son toplantısı vardır, bunların ilki 1646, İkincisi de 1682 tarihlidir. 1646’da toplantıda hazır bulunanla­rın isimleri Ashmole tarafından kay­dedilmiştir, bunların hiç biri mimari sanatı ile ilgili değildi. Ancak, Ash­mole Locada tüm bulunanların isim­lerini yazmamıştı, yazmadıklarının içinde de operatif taşçı ustalarının bulunması ihtimal dahilindedir.

Ashmole’nin tekrisi ile ilgili iki ana soru vardır. Neden Mason oldu ve, neden 1882’de Londra’yı ziyaret ettiği tarihe kadar günlüğünde Masonlukla ilgili başka kayıt yok?

Belki de, o tarihte, Hürmasonluk Elias Ashmole’nin kayıtlarında dik­kate alması gereken önemde bir mü­essese değildi. Ashmole, meraklı kişi­liği nedeniyle, gizemli bir cemiyetin sırlarını öğrenmek güdüsüyle ma­sonluğa katılmış ve sonradan kayda değer bir konuyu da bulmamış olabi­lir. Mason toplantılarının gizemli or­tamında ve deneysel bilimin ilk adım­larının atıldığı bu zamanlarda kayda geçmemiş entelektüel dostları ile yeni bilimlerin ezoterik ve hermetik veçhe­lerini tartışmış olabilir. Ashmole ola

ğanüstü yetişmiş bir kişiydi. 1648’de Astroloji ve Anatomi tetkiklerini Bo­tanik ve Simya ilimlerine de taşımıştı. Simya onu çok meşgul ediyordu ve bu konuda, ilki 1650’de olmak üzere, birçok kitap yazdı. Ezoterik ve Her- metik araştırmalara kendini kaptır­mıştı. Falla ilgilenirdi. Bunlara rağ­men, Ashmole bilimsel tarihi araştır­malarını ihmal etmemiş, simyanın uygulamasına da geçmemiştir. Ma­sonların 1682’deki çağnsına kadar, günlüğüne kaydetme­miş olduğu toplantılara katıl­mış olabilir.

Ashmole, 2000 sayfalık günlüğünde Masonluktan yal­nızca iki kez bahseder. İkinci kayıt 10 Mart 1682 tarihlidir, yani tekrisinden 35 yıl sonra, Londra’da bir toplantıya katıl­mıştı. Tekris tarihi ile ilgili so­ruları burada da sorabiliriz. Katıldığı merasim nasıldı? Toplantıda en yaşlı ve itibarlı kişiydi (Senior Fellow). Lond­ra Mason (Duvarcı) Loncası­nın operatif ortamında spekü­latif Hürmason olarak ne arı­yordu? O gün icra edilen katıl­ma merasiminin aynntılarını Ashmole kaydetmemişti. Gü­nün Mason Cemiyeti, elit kişi­lerin kabul edildiği, operatif Locada spekülatif nüve şek­linde, Cemiyet içinde Cemiyet olarak gözüküyor. Bu nokta­dan çıkışla, Ashmole’nin 1646’da tekris edildiği toplan­tının da aynı yapıda olduğu, yani bir operatif locada, yıllar sonra Londra’da şahit olduğu tarzda bir merasimden geçmiş olduğu varsayılabilir. Ashmo­le uygulanan merasimde ezo­terik bir hava bulmuş ve bunu da, kendi gibi düşünen arkadaşlanyla paylaşmış olabilir. Günlüğünde bu ko­nuda ilginç imalar var. Birlikte tekris olduğu parlamenter dostu Albay Henry Mainwaring, Ashmole’nin des­teklediği Kralcılara tümüyle karşı “Ro­undhead” grubundandı. Buradan, gü­nümüzde olduğu gibi, o tarihte de Hürmasonluğun politik sınır tanıma­dığı anlaşılıyor. Richard Penkett adlı görevliden “Warden” (Başkan, günü­müzde Nazır) olarak bahsetmesinden Locanın yapısı tahmin edilebiliyor. Ashmole, Sloane Elyazması üzerinde masonik yeminini etmişti ve bu dokü­man onun tekrisi için özel olarak ha­zırlanmıştı­.

Böylece, Masonluğun ya­pısını yüzyıllar boyunca, korumuş ol­duğunu görüyoruz. Cemiyetin yapısı ve formatı değişmemişse de, içerik, ritüel ve merasim, daha da önemlisi üyelerin akademik niteliği sulandırıl­mış, zaman içinde akademisyenlerin yerini centilmenlerin alması, kalitede düşüş yaratmış olabilir. 1717’de Ce­miyetin tümüyle değişmiş olduğunu ve Londra’da zamanın herhangi bir centilmenler kulübü durumuna geldi­ğini düşünebiliriz.

İlk Büyük Loca’mn 24 Haziran 1717’de kurulmuş olmasına rağmen, ancak 6 yıl sonra, 24 Haziran 1723’de ilk Büyük Sekreter William Cowper tayin edildi. Tersimat bu ta­rihten sonra tutulmaya başlandı. Ha­ziran 1723 öncesi Büyük Loca’mn faaliyeti hakkında kayıt yoktur. Ha­ziran 1717’de vuku bulan tarihsel olayların hikâyesi, ancak 20 yıl son­ra, Anderson’un ikinci Anayasa kita­bının tarihçe kısmında

anlatılmakta­dır (1738 tarihli Yeni Anayasa Kita­bı). Bu tarihçeden, 1717’de Kardeşlerin oy çoğunluğuyla Centilmen Anthony Sayer’i (1672-1742) Büyük Üstat seçtiklerini öğreniyoruz. Ant­hony Sayer de 1718 yılında, halefi olarak George Payne’i (ö.: 1757) is’ad etmişti. Bu iki Kardeş, İngiltere Büyük Locasında Büyük Üstatlığa getirilen ve asalet unvanı ol­mayan tek kişilerdir.

İlk altı yılında, spekülatif Hürmasonluk bir eğlence, ye­mek ve yardım kuruluşu görü­nümündeydi. Yasa ve kural- lann olmayışı, tersimat tutul­maması kendini fazla ciddiye almayan bir cemiyetin davra­nışına uyar. 18. yüzyılın ba­şında bu tanıma uyan onlarca cemiyet vardı.

Peki acaba Hürmasonluğun tüm diğer cemiyetlerin üzerinde bir başarıya sahip olmasının nedeni nedir?

Bu sorunun yanıtı basittir: Hürmasonluk asilleri ve kısa zamanda kraliyet ailesi men­suplarını üyelerinin arasına katma becerisini gösterdi. An­cak bunun da bir ücreti olacak­tı: Yasalar. Düzgün yasalan olmayan bir cemiyete asiller ve aristokratlar ka­tılamazdı. Ancak, bu olgu beraberinde başka bir soruyu getiriyor: O tarihlerde bir aristokratı Hürmasonluğa katılma­ya teşvik eden neydi?
1718’den itibaren yalnızca aris­tokrasi, asalet veya kral ailesi mensupları Büyük Üstat olabili­yorlardı. Bunların ilki, 1719 yılın­da seçilen üçüncü Büyük Üstat Ra

hip John Theophilus Desaguliers (1683-1744) olmuştu. Desaguliers Oxford’dan Medeni Hukuk dokto­rasını alarak mezun olmuş, 1710’da da ruhban sınıfına girmiş­ti. Dört yıl sonra İngiliz Kraliyet Bi­limler Akademisinin “Royal Soci­ety” üyeliğine kabul edilmiş, sonra da bu ünlü bilimsel kuruluşun kü- ratörü olmuştu.

Burada, daha önce sor­duğumuz soruyu yeniden sorma zamanı gelmiştir. Desaguliers gibi toplumun ön saflarında olan, deney­sel felsefe üzerinde kitaplar yazan, aristokrasi ile krali­yet ailesine yakınlığı bili­nen bir kişinin kulağına nasıl bir şey fısıldandı ki Mason olmayı arzu etti? Kanaatimce Hürmasonlu- ğun Kraliyet Bilimler Aka­demisi ile hiçbir zaman ya­kınlığı olmadı. Ashmole ile ilgili yukarıda söylenenle­rin dışında, Hürmasonlu- ğun Hermetik felsefe, Ka­bala veya başka mistik bir düşünce akımı ile ilgili ol­duğuna dair gerçek delil yoktur. Kötü niyetli harici­ler cemiyetimizi büyü ve putperestlikten, şeytana tapmaya kadar varan faali­yetlere ortak göstermeye çabalamışlardır. Diğer ta­raftan, 18. yüzyılın başla­rında Bilimler Akademisi (Royal Society) alternatif felsefe olarak adlandırılan ve Büyük Üstat John The­ophilus Desaguliers’in us­tası olduğu deneysel felse­feye odaklanmıştı. Burada, tüm dünyanın hürmet etti­ği bir grup bilim adamı, basit söylemle, doğanın sırlarını keşfet­mek üzere günlük araştırmalarını ezoterizm ve hermetizm yoluyla gerçekleştirmeyi ümit ediyordu. Do­ğanın sırlarının keşfedilmesi ile bi­limsel dünyanın değişeceğine ina­nılıyordu. Böylece simya çalışmala­rı adi metallerin altına çevrilmesiyle taçlanacak, ölülerin dünyası ile te­mas kurulabilecekti. İşte, böyle bir ortamda Kraliyet Bilimler Akademi­si üyeleri, yalnızca kendilerince ce­vabı bilinen sırlara vakıf olan ve kendilerine Hürmason diyen bir ce­miyetin varlığını öğrenmişlerdi. Hernekadar Hürmasonların sahip oldukları sırların bilimsel değeri ol­ma ihtimali zayıf olsa da, binlerinin bunu kontrol etmesi gerekiyordu.
17 yüzyılın sonlarında Elias Ash­mole ve daha başka Kraliyet Bilim­ler Akademisi üyeleri Hürmasonluğa katılmış olsalar da, görüşleri 1717’de organize olan Hürmasonluğun perspektiflerinden değişik olabilirdi.
Kraliyet Bilimler Akademisi küratörü ve saygın üyesi John Theophilus Desaguliers, bu yeni organizasyonu tetkik etmek üzere seçilmiş olabilir. Tekris edilen Desaguliers Kardeş, kı­sa zamanda Masonlann arasında ge­leneksel tanıma yöntemlerinin dışın­da bir sır olmadığını, ancak Kardeşler arasında gerçek kardeş sevgisinin, yardım severliğin ve hakikat arayışı­nın hüküm sürdüğünü anlayacaktı. Toplumdaki yüksek pozisyonu nede­niyle, daha ilk baştan, Bü­yük Loca’nın kendisine mümkün olan en yüksek görevi vermiş olmasını do­ğal karşılamak lâzım. Bu da, Büyük Üstat seçildiği 1719 öncesinde Desaguliers’in Masonluğu hakkında her­hangidir bilgi bulunma­masının izahı olabilir. Cemiyetimizde var olan samimi dostluk havasından etkile­nerek ve etmiş olduğu yemi­ne sadık kalarak, Desaguli­ers, Kraliyet Akademisi mensuplarına öğrenmiş ol­duğu önemsiz sırları açıkla- maktansa, onları Masonluğa katılmaya ikna etmiş olabi­lir. Bu da, aristokrasinin ara­mıza katılmasının başlangıcı olabilir. Cemiyetin geleceğini düşünen Desaguliers, Ana­yasayı hazırlatarak aristok­rasi ve kraliyet ailesine yolu açmıştır. Dostu Lord Mont­gomery ilk asil Büyük Üsta­dımız olmuştur. Toplumun zirvesinde olan adayların kabul edildiği bir cemiyette Kardeşlerin davranışını dü­zenleyecek kurallar gerekir­di. Büyük Üstat Desaguliers, James Anderson’u Anayasa­yı hazırlamak üzere görev­lendirerek, aristokrasi ile kraliyet ailesinin sponsorlu­ğunu garantiledi.

Hürmasonluğun zengin tarihin­de yanıtlanamayan sonsuz sayıda sorular vardır ve bunlar sonsuza dek tarihçileri meşgul etmeye de­vam edecektir.

  • Jasha Beresiner’in…. verdiği konferans. Çeviren: Çelil Layiktez
  • Çelil Layiktez, Sloane MS No. 3329, Mimar Sinan sayı: 80, s. 21

Yazan: Jasha Beresiner

Çeviren: Çelil Layiktez

Kaynak: Tesviye Dergisi Sayı 66

Leave a Reply

Your email address will not be published.